Jak działa badanie w protokole Enzian i komu jest zalecane?

Endometrioza to jedna z najbardziej uciążliwych chorób kobiecych, z którą zmaga się dziś nawet co dziesiąta Polka. Choć przez lata uważano, że życie z nią to „część kobiecej urody”, dziś wiemy, że jest to schorzenie, które znacząco wpływa na jakość życia. Dzięki postępowi medycyny coraz więcej pacjentek ma również szansę na szybszą diagnozę i podjęcie skutecznego leczenia. Jednym z przełomowych narzędzi w diagnostyce endometriozy jest badanie USG metodą Enzian, które pozwala na dokładną ocenę stopnia zaawansowania choroby. Kto powinien sięgnąć po tę metodę i na czym ona polega?

Spis treści: 

Czym jest protokół Enzian?

Jaki jest protokół badania endometriozy?

Klasyfikacja endometriozy – Enzian

Kiedy należy wykonać badanie w protokole Enzian?

Zalety badania w protokole Enzian

Jak przygotować się do badania?

Rola protokołu Enzian w leczeniu endometriozy

Czym jest protokół Enzian?

Protokół Enzian to system klasyfikacji endometriozy głęboko naciekającej (ang. Deep Infiltrating Endometriosis, DE), zaproponowany w 2005 roku przez fundację SEF (niem.Stiftung Endometriose-Forschung). Naukowcy zauważyli, że starsze metody (jak np. rASRM) nie pokazują wszystkiego – skupiają się wyłącznie na powierzchniowych zmianach otrzewnowych i torbielach jajnikowych, a pomijają nacieki głębokie, które powodują najsilniejszy ból u pacjentek.

Protokół Enzian umożliwiał podział miednicy na konkretne obszary i ocenę zmian według wielkości:

• małe (poniżej 1 cm);
• średnie (1-3 cm);
• duże (powyżej 3 cm).

Klasyfikacja wykorzystuje podział na trzy przestrzenie:

• A – przestrzeń między odbytem a pochwą (rektowaginalna);
• B – boczne ściany miednicy i więzadła podtrzymujące macicę;
• C – jelito grube i odbytnica.

W protokole pojawiają się też dodatkowe oznaczenia dla pęcherza, moczowodów czy zmian w macicy (adenomioza). W wersji #Enzian z 2021 roku dodano również opis otrzewnej, jajników i zrostów, co daje pełny obraz endometriozy.

Obecnie protokół stosuje się w trzech metodach:

• (u) – ultrasonografii transwaginalnej, gdzie umożliwia precyzyjną ocenę zmian endometrialnych w miednicy mniejszej, w tym lokalizacji, głębokości naciekania i rozległości;
• (s) – chirurgii laparoskopowej, gdzie służy do śródoperacyjnej oceny i dokumentacji zmian, co ułatwia planowanie leczenia chirurgicznego;
• (m) – rezonansie magnetycznym, dostarczając szczegółowy obraz zmian głęboko naciekających, uzupełniając USG w trudnych przypadkach.
  

Jaki jest protokół badania endometriozy?

Protokół badania endometriozy w metodyce Enzian obejmuje wieloetapową ultrasonografię transwaginalną (TVS). Podczas badania lekarz ocenia kluczowe obszary w miednicy mniejszej:

• przód (pęcherz, dno macicy);
• boki (więzadła i ściany miednicy);
• tył (przestrzeń między macicą a jelitami).
  

Wykorzystuje się w tym celu specjalną sondę o wysokiej rozdzielczości, która umożliwia analizę tzw. miękkich markerów endometriozy, w tym:

• brak poślizgu otrzewnej;
• jajniki „całujące się” (zbliżone do siebie);
• kształt jajnika.

Miednicę ocenia się też pod kątem adenomiozy, zwracając uwagę na nieregularną granicę endometrium i grubszą, tylną ścianę macicy. Cała procedura trwa 20-45 minut i powoduje jedynie lekki dyskomfort podobny do rutynowego USG ginekologicznego, bez potrzeby znieczulenia.

Klasyfikacja endometriozy – Enzian

Klasyfikacja endometriozy Enzian to kompleksowy system opisowy, który, w przeciwieństwie do starej metody rASRM, nie liczy punktów, a opisuje zmiany na mapie, pokazując, gdzie i jak głęboko endometrioza sięga. Grading 1-3 zależy od rozmiaru zmian: 1 dla małych (<1 cm), 2 dla średnich (1-3 cm), 3 dla dużych (>3 cm), co umożliwia precyzyjną ocenę rozległości endometriozy głęboko naciekającej (DE) i planowanie chirurgii laparoskopowej.​

Pierwotna wersja protokołu Enzian z 2005 roku skupiała się na głębokich zmianach, takich jak:

• A1-3: naciek między odbytem a pochwą;
• B1-3: jedna lub obie strony miednicy (więzadła USL);
• C1-3: jelito proste (wg odległości od odbytu).

Wersja zrewidowana w 2011 dodaje parametr F dla specyficznych struktur:

• FA – adenomioza macicy;
• FB – pęcherz moczowy z naciekiem;
• FU – moczowód ze zmianami powodującymi niedrożność;
• FI – jelito cienkie;
• FO – inne lokalizacje, jak np. przepona.

Rozszerzona wersja #Enzian (Tandoi et al. 2021, rekomendacja ESHRE 2022) łączy elementy rASRM z pełną oceną endometriozy otrzewnowej, jajnikowej, głębokiej i zrostów, dodając moduły:

• P1-3 – otrzewna;
• O1-3 – jajniki (jedno- lub obustronne torbiele);
• T1-3 – zrosty w obrębie jajników i jajowodów (lekkie do ciężkich).

Kiedy należy wykonać badanie w protokole Enzian?

Badanie metodą Enzian należy wykonać przede wszystkim u kobiet z podejrzeniem endometriozy głęboko naciekającej (DE), gdy występują objawy kliniczne, takie jak:

• przewlekły ból miednicy (trwający powyżej 6 miesięcy);
• bardzo bolesne miesiączki;
• bolesne współżycie z promieniowaniem do odbytu;
• niepłodność pierwotna lub wtórna ( powyżej 12 miesięcy prób bez ciąży) bez innych przyczyn.

Takie badanie jest zalecane również:

• przed planowaną laparoskopią terapeutyczną w centrach referencyjnych;
• u pacjentek z torbielami endometrialnymi powyżej 3 cm;
• po nieudanej terapii hormonalnej;
• w przypadku podwyższonych markerów CA-125, z wykluczeniem innych patologii.

Badanie metodą Enzian przeprowadza się w warunkach ambulatoryjnych u pacjentek w wieku rozrodczym (20-45 lat) z BMI poniżej 35 kg/m², co zapewnia odpowiednią akustykę podczas badania USG. Przed jego wykonaniem należy wykluczyć ostre stany zapalne oraz ciążę.

Zalety badania w protokole Enzian

Protokół Enzian to nowoczesne i skuteczne narzędzie diagnostyczne, które pomaga w wykryciu endometriozy i ocenie jej zaawansowania.

• Wysoka dokładność – Enzian ma porównywalną skuteczność do rezonansu magnetycznego, osiągając czułość na poziomie 88-95% i swoistość 90-98% w wykrywaniu głębokich zmian endometriozy. 
• Szybkość i dostępność – badanie może być przeprowadzone w ciągu 1-2 dni w warunkach ambulatoryjnych, w przeciwieństwie do MRI, które wymaga kilku tygodni oczekiwania. 
• Szybsze leczenie – dzięki precyzyjnemu mapowaniu zmian w organizmie Enzian pomaga uniknąć niepotrzebnych operacji. 
• Wysoka powtarzalność – badanie charakteryzuje się wysoką powtarzalnością, co oznacza, że wyniki są stabilne i wiarygodne, nawet gdy trzeba je powtórzyć. W porównaniu do tradycyjnego USG metoda Enzian daje znacznie dokładniejsze wyniki. 
• Ocena w czasie rzeczywistym – podczas badania lekarz może na bieżąco ocenić zmiany w organizmie, wykonując manewry ucisku. Dzięki temu lepiej rozumie, jak zmiany endometrialne wpływają na objawy odczuwane przez pacjentkę. 
• Bezpieczeństwo – metoda Enzian nie używa promieniowania jonizującego. 
• Natychmiastowa korelacja z objawami – badanie pozwala na szybkie powiązanie wyników z objawami klinicznymi pacjentki, co pomaga w precyzyjnej diagnozie i doborze odpowiedniego leczenia.

Jak przygotować się do badania?

Przygotowanie do badania metodą Enzian jest stosunkowo proste i nie wymaga skomplikowanych procedur.

• Podczas wizyty lekarz najpierw przeprowadza krótki wywiad medyczny, podczas którego pyta pacjentkę o objawy (np. nasilenie bólu), historię operacyjną, ewentualne stosowanie terapii hormonalnej oraz alergie.

• Pęcherz moczowy powinien być miernie wypełniony (nie należy oddawać moczu przed samym badaniem).

• Przed badaniem metodą Enzian należy unikać wykonywania takich procedur jak kolposkopia czy biopsja, aby nie podrażnić pochwy.

• W dniach poprzedzających badanie warto stosować dietę lekkostrawną.

• W dniu badania należy się wypróżnić. Można zastosować czopek glicerynowy.

• Na badanie należy przyjść w wygodnym ubraniu i zabrać ze sobą wyniki poprzednich badań oraz listę przyjmowanych leków.

• Po badaniu może pojawić się lekkie plamienie lub delikatne skurcze, które nie powinny trwać dłużej niż 24 godziny.

Rola protokołu Enzian w leczeniu endometriozy

Protokół Enzian stanowi przełomowe podejście w leczeniu endometriozy, umożliwiając dokładne mapowanie zmian w organizmie pacjentki. Dzięki tej precyzyjnej diagnostyce możliwe jest dostosowanie terapii do indywidualnych potrzeb każdej kobiety. Protokół Enzian pomaga lekarzom określić, która forma leczenia będzie najlepsza – czy farmakoterapia, czy może laparoskopia resekcyjna w bardziej zaawansowanych przypadkach endometriozy głęboko naciekającej.

Protokół Enzian umożliwia dokładne mapowanie zmian, co według ekspertów ESHRE znacząco zmniejsza ryzyko nawrotów przy kompletnej resekcji zmian. Co więcej, protokół jest kompatybilny z innymi technologiami diagnostycznymi, takimi jak rezonans magnetyczny, które jest używane do oceny obszarów trudnych do zdiagnozowania.

Protokół Enzian ma również ogromne znaczenie w centrach referencyjnych ESHRE, ponieważ pozwala na dokładne skorelowanie stadium endometriozy z objawami klinicznymi pacjentki (np. bólem), a także czasem operacji. Regularne stosowanie tego protokołu ułatwia planowanie leczenia chirurgicznego. W przypadku kobiet planujących ciążę protokół Enzian pomaga w precyzyjnej resekcji torbieli jajnikowych, co zdaniem ekspertów poprawia szanse na naturalne zapłodnienie.

Walka z endometriozą nie musi dziś oznaczać długiego oczekiwania na diagnozę czy niepewności co do wyboru odpowiedniej terapii. W Gyncentrum staramy się wspierać pacjentki na każdym etapie leczenia, oferując im możliwość wykonania USG zgodnego z międzynarodowym protokołem ENZIAN. Takie badanie, dostępne w naszej placówce w Krakowie, pozwala specjalistom na precyzyjne zobrazowanie zmian, postawienie trafnej diagnozy i zaplanowanie skutecznego leczenia.

Bibliografia:

1. Endometriosis Classifications – rASRM, ENZIAN and #ENZIAN, https://endometriose.app/en/endometriosis-classifications-rasrm-enzian-and-enzian/, [dostęp online: 16.01.2026].
2. Keckstein J., Saridogan E., Ulrich U., SIllem M., Oppelt P., Schweppe K., Krentel H., Janschek E., Exacoustos C., The #Enzian classification: A comprehensive non-invasive andsurgical description system for endometriosis, Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica, Volume 100, Issue 7, Jul 2021. 
3. Maciel C., Ferreira H., Djokovic D., MRI of endometriosis in correlation with the #Enzian classification: applicability and structured report, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37405519/, [dostęp online: 16.01.2026].