Czym jest preeklampsja?

Preeklampsja to schorzenie wielonarządowe, które dotyczy około 2-15% ciężarnych, stanowiąc jedną z głównych przyczyn zachorowalności i śmiertelności okołoporodowej zarówno kobiet, jak i noworodków. Choć może wystąpić na różnych etapach ciąży, szczególnie niebezpieczna staje się przed 34. tygodniem. Dlatego diagnostykę w jej kierunku zaleca się każdej przyszłej mamie, jako obowiązkowe badanie przesiewowe, które może uchronić ją przed poważnymi komplikacjami zdrowotnymi. Kto należy do grupy podwyższonego ryzyka preeklampsji, jak można jej zapobiegać i jakie są dostępne metody leczenia tego schorzenia?

Spis treści: 

Preeklampsja – co to jest?

Skąd się bierze preeklampsja? Przyczyny i mechanizm powstawania

Kto znajduje się w grupie ryzyka preeklampsji?

Objawy preeklampsji w ciąży

Jak rozpoznać preeklampsję w ciąży?

Leczenie preeklampsji

Lepiej zapobiegać niż leczyć – rola profilaktyki preeklampsji w ciąży

Powikłania preeklampsji – konsekwencje dla matki i dziecka

Preeklampsja – co to jest?

Preeklampsja, inaczej stan przedrzucawkowy, zatrucie ciążowe czy gestoza, to poważne powikłanie ciążowe, które pojawia się zazwyczaj po 20. tygodniu. Stanowi zagrożenie zarówno dla matki, jak i płodu, a jej objawy są związane z zaburzeniem funkcji wielu narządów. W przebiegu preeklampsji dochodzi do:

• nadciśnienia tętniczego u matki – ciśnienie skurczowe ≥140 mmHg lub rozkurczowe ≥90 mmHg, utrzymujące się po 20. tygodniu ciąży u kobiet, które wcześniej miały prawidłowe wyniki ciśnienia. Diagnostyka polega na dwukrotnym pomiarze w odstępie co najmniej 4 godzin;
• białkomoczu u matki – poziom białka w moczu ≥300 mg w dobowej zbiórce moczu lub stosunek białka do kreatyniny ≥0,3 mg/dl, co wskazuje na uszkodzenie nerek;
• objawów niewydolności wielonarządowej u matki – w tym niewydolność nerek i wątroby, zmiany hematologiczne oraz powikłania neurologiczne, takie jak bóle głowy czy zaburzenia widzenia;
• objawów niewydolności łożyska – takich jak hipotrofia (niedostateczny rozwój płodu), nieprawidłowe przepływy w tętnicy pępowinowej, a w skrajnych przypadkach obumarcie wewnątrzmaciczne płodu.

Skąd się bierze preeklampsja? Przyczyny i mechanizm powstawania

Preeklampsja powstaje w wyniku złożonych zaburzeń, których dokładne przyczyny nie zostały w pełni poznane. Najczęściej przyjmuje się jednak, że problem wynika z nieprawidłowego działania wielu czynników – genetycznych, immunologicznych i naczyniowych – zarówno ze strony matki, jak i płodu.

Preeklampsja zaczyna się już na początku ciąży, kiedy zarodek zagnieżdża się w ścianie macicy. W zdrowej ciąży komórki, które tworzą łożysko (tzw. trofoblast), wnikają w ścianę macicy, tworząc naczynia krwionośne. Ich zadaniem jest zapewnienie odpowiedniego przepływu krwi pomiędzy organizmem matki a dzieckiem, dostarczając płodowi tlen i substancje odżywcze.

W przypadku preeklampsji proces ten nie przebiega prawidłowo. Komórki tworzące łożysko nie wnikają wystarczająco głęboko w ścianę macicy, przez co naczynia krwionośne nie tworzą się tak, jak powinny. W efekcie przepływ krwi przez łożysko jest ograniczony, co powoduje, że organizm matki stara się temu zaradzić, podnosząc ciśnienie krwi, aby dostarczyć więcej krwi do łożyska i płodu.

Jest to mechanizm kompensacyjny, mający na celu poprawienie przepływu krwi. Jednak z czasem może to prowadzić do poważnych problemów. Niedostatecznie ukrwione łożysko uwalnia czynniki, które jeszcze bardziej blokują prawidłowy przepływ, co powoduje dalszy wzrost ciśnienia krwi i pogłębia zaburzenia w układzie naczyniowym. Choć początkowo wyższe ciśnienie pomaga utrzymać funkcję łożyska, w dłuższej perspektywie może to prowadzić do przeciążenia układu krążenia matki.

Jeśli ciśnienie pozostaje zbyt wysokie przez dłuższy czas, może dojść do poważnych powikłań, takich jak niewydolność wielonarządowa (uszkodzenie nerek, wątroby czy serca). W skrajnych przypadkach, bez odpowiedniego leczenia, może to stanowić zagrożenie życia zarówno matki, jak i dziecka.

Kto znajduje się w grupie ryzyka preeklampsji?

Nie można jednoznacznie przewidzieć, kto zachoruje na preeklampsję, jednak istnieje szereg czynników ryzyka, które mogą zwiększać prawdopodobieństwo jej wystąpienia. Należą do nich:

• wiek matki – kobiety poniżej 20. i powyżej 40. roku życia znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka. U młodszych kobiet może to wynikać z niedojrzałości układu naczyniowego, podczas gdy u starszych kobiet problemem może być zmniejszona wydolność naczyń krwionośnych oraz większe ryzyko wystąpienia innych chorób przewlekłych, które obciążają organizm;
• pierwsza ciąża – kobiety, które rodzą po raz pierwszy, mają wyższe ryzyko wystąpienia preeklampsji. Układ naczyniowy pierwiastek nie jest jeszcze w pełni dojrzały, co może utrudniać prawidłowe funkcjonowanie łożyska i prowadzić do zaburzeń ciśnienia krwi;
• otyłość – BMI przekraczające 35 to jeden z najistotniejszych czynników ryzyka preeklampsji. Otyłość obciąża układ krążenia, zwiększa ryzyko nadciśnienia tętniczego, zaburzeń metabolicznych oraz pogarsza funkcjonowanie naczyń krwionośnych, co sprzyja rozwojowi schorzenia;
• choroby przewlekłe – w grupie ryzyka preeklampsji są m.in. kobiety z nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą typu 1 i 2, a także chorobami autoimmunologicznymi (np. toczeń rumieniowaty układowy, zespół antyfosfolipidowy, trombofilia, choroby zakrzepowe);
• czynniki genetyczne – polimorfizmy w genach odpowiedzialnych za regulację ciśnienia krwi, stres oksydacyjny i reakcje zapalne mogą predysponować kobietę do rozwoju preeklampsji, podobnie jak mutacje w genach związanych z chorobami zakrzepowo-zatorowymi;
• wcześniejsze wystąpienie preeklampsji – jeśli kobieta zmagała się z podobnym problemem w poprzednich ciążach, ryzyko ponownego wystąpienia jest znacznie wyższe;
• ciąża mnoga – obciąża organizm matki, zwiększając ryzyko zaburzeń naczyniowych i hormonalnych;
• długie przerwy między ciążami – odstęp przekraczający 10 lat podnosi ryzyko preeklampsji, ponieważ organizm kobiety „zapomina” o poprzednich ciążach i może mieć trudności z przystosowaniem do nowych warunków;
• pozostałe czynniki – w tym niska masa ciała matki, rodzinne występowanie preeklampsji, ciąża po zapłodnieniu in vitro, zespół policystycznych jajników, zaburzenia oddychania u matki w czasie ciąży, stres, palenie papierosów, niska aktywność fizyczna.

Warto podkreślić, że ryzyko podstawowe preeklampsji u zdrowych kobiet bez obciążeń wynosi 2-15%, ale w przypadku czynników ryzyka wzrasta kilkukrotnie, osiągając poziom nawet 50-80%.

Objawy preeklampsji w ciąży

Objawy preeklampsji mogą mieć różny stopień nasilenia. Niektóre kobiety nie odczuwają żadnych dolegliwości, a samo schorzenie zostaje wykryte dopiero podczas rutynowych badań. Najczęściej pojawiające się symptomy to:

• podwyższone ciśnienie krwi, któremu często nie towarzyszą inne objawy; 
• obrzęki, szczególnie dłoni, twarzy, kostek i stóp, które nie ustępują po odpoczynku; 
• białkomocz, wykryty w trakcie badaniu moczu; 
• uporczywe bóle głowy, które nie ustępują po zażyciu leków przeciwbólowych; 
• zaburzenia widzenia, w tym rozmazany obraz, mroczki przed oczami, nadwrażliwość na światło; 
• ból w nadbrzuszu, zlokalizowany prawej stronie, pod żebrami; 
• nudności i wymioty, zwłaszcza w drugiej połowie ciąży; 
• zmniejszenie ruchów płodu, wskazujące na problemy z łożyskiem, takie jak ograniczenie wzrostu płodu lub niedotlenienie; 
• nagły przyrost masy ciała z powodu zatrzymania płynów.

Jak rozpoznać preeklampsję w ciąży?

Początkowo standardem w diagnostyce była ocena ryzyka preeklampsji na podstawie białka PAPP-A oraz wywiadu medycznego, co pozwalało wykryć jedynie 30% pacjentek zagrożonych tą chorobą. Metoda ta była jednak znacznie mniej skuteczna, utrudniając tym samym wczesną profilaktykę i ochronę przed potencjalnymi powikłaniami. Przełomem w diagnostyce preeklampsji stały się badania umożliwiające ocenę stężenia PlGF (łożyskowy czynnik wzrostu) oraz indeksu sFlt-1/PlGF, które umożliwiają wykrycie niemal 98% przypadków stanu przedrzucawkowego u kobiet w ciąży.

Ważną zmianą jest również wprowadzenie nowego pojęcia ryzyka pośredniego. Oprócz klasycznego ryzyka wysokiego preeklampsji (1:150) wprowadzono także kategorię „ryzyka pośredniego” (1:150-300), zgodnie z najnowszymi wytycznymi Fetal Medicine Foundation (FMF) prof. Nicolaidesa. Dzięki temu możemy jeszcze dokładniej określić ryzyko rozwoju tej choroby i odpowiednio monitorować stan ciężarnej.

Fetal Medicine Foundation (FMF) opracowała dokładny model przesiewowy ryzyka preeklampsji, zalecany przez liczne organizacje medyczne, w tym FMF, ISUOG, FIGO oraz Sekcję Ultrasonografii PTGiP. Warto podkreślić, że diagnostykę w kierunku preeklampsji zaleca się każdej kobiecie w ciąży jako obowiązkowe badanie przesiewowe, ponieważ wciąż nie znamy wszystkich czynników rozwoju tego stanu.

Screening w I trymestrze (11+0 do 13+6 tygodni)

Badanie przeprowadza się w ramach standardowego testu przesiewowego I trymestru przez certyfikowanych lekarzy FMF. W skład diagnostyki wchodzi:

• pomiary ciśnienia tętniczego (podwójny pomiar);
• USG tętnic macicznych (indeks oporu), aby ocenić przepływ krwi przez łożysko;
• oznaczenie stężenia PLGF (łożyskowego czynnika wzrostu) w osoczu.

Na podstawie wyników tych badań określa się indywidualne ryzyko rozwoju preeklampsji. Dzięki tej metodzie można wykryć aż 95% przypadków wczesnej preeklampsji (przed 34. tygodniem ciąży). W przypadku podwyższonego ryzyka, zaleca się wprowadzenie profilaktyki kwasem acetylosalicylowym (ASA), który stosuje się przed 16. tygodniem ciąży.

Screening w II (19+0–24+6 tygodni) i III trymestrze (30+0–34+6 tygodni)

Monitorowanie ciąży na późniejszym etapie obejmuje:

• USG tętnic macicznych, aby kontrolować stan łożyska i ocenę wydolności naczyń;
• ocenę stężenia sFlt-1 oraz PLGF w osoczu;
• podwójny pomiar ciśnienia tętniczego.

Niezależnie od trymestru ciąży wszystkie badania są bezpieczne i nieinwazyjne. U kobiet z podwyższonym ryzykiem preeklampsji stwierdza się ciążę wysokiego ryzyka, co oznacza konieczność częstego kontrolowania przepływów krwi przez łożysko, monitorowania dobrostanu płodu oraz dokładniejszych obserwacji ewentualnych komplikacji.​

Leczenie preeklampsji

Leczenie preeklampsji w ciąży jest wielokierunkowe i zależy od stopnia zaawansowania choroby, wieku ciążowego oraz stanu matki i płodu. Terapia może obejmować:

• monitorowanie i leczenie ambulatoryjne – w przypadku łagodnej preeklampsji podstawą są regularne wizyty lekarskie i stosowanie leków przeciwnadciśnieniowych (np. metylodopa, labetalol). Przyszła mama powinna odpoczywać (najlepiej w pozycji leżącej, na lewym boku), stosować zbilansowaną dietę wysokobiałkową z ograniczeniem soli i unikać nadmiernego wysiłku fizycznego oraz stresu;
• hospitalizację – w przypadku umiarkowanej i ciężkiej preeklampsji (ciśnienie ≥160/110 mmHg, nasilony białkomocz, objawy neurologiczne) wskazane jest leczenie szpitalne. Pacjentkom podaje się dożylnie siarczan magnezu, leki przeciwnadciśnieniowe oraz sterydy (betametazon przy ciąży <34. tygodniu Oprócz tego wykonuje się codzienne KTG, USG Doppler (tętnice maciczne i pępowinowe), badania krwi (m.in. funkcja wątroby, nerek, płytki krwi) i moczu;
• wcześniejsze zakończenie ciąży – wskazaniem jest preeklampsja lub rzucawka w dowolnym wieku ciążowym, pogorszenie stanu matki lub płodu (np. zespół HELLP), a także wiek ciążowy ≥37 tygodni;
• leczenie po porodzie – w przypadku ciężkiej preeklampsji siarczan magnezu należy podawać przez 24h po porodzie. Ważne jest też monitorowanie ciśnienia i objawów preeklampsji poporodowej (do 6 tygodni po porodzie);
• intensywną terapię – w stanach krytycznych (rzucawka, obrzęk płuc) pacjentka wymaga hospitalizacji na OIOM-ie, z zastosowaniem wentylacji mechanicznej oraz wsparciem narządowym.

Lepiej zapobiegać niż leczyć – rola profilaktyki preeklampsji w ciąży

Profilaktyka preeklampsji polega na wczesnym wykrywaniu ryzyka i stosowaniu odpowiednich działań, które mogą znacząco zmniejszyć szanse na rozwój tej choroby. Najskuteczniejsze działania profilaktyczne to:

• screening ryzyka i podawanie kwasu acetylosalicylowego (ASA) – w przypadku wykrycia wysokiego ryzyka rozwoju preeklampsji farmakoterapię zaleca się już od 16. tygodnia ciąży, aby zniwelować lub całkowicie wyeliminować ryzyko jej wystąpienia. Stosowanie niskich dawek kwasu acetylosalicylowego (ASA) pomaga poprawić funkcje łożyska, co może być szczególnie istotne w ciążach z tzw. „słabszym” łożyskiem. Regularne przyjmowanie leków może poprawić jego wydolność, a w konsekwencji ograniczyć ryzyko zaburzeń wzrostu płodu oraz niedotlenienia spowodowanego niedostatecznym przepływem krwi przez łożysko; 
• stosowanie heparyny drobnocząsteczkowej – u kobiet z historią preeklampsji i trombofilią przyjmowanie heparyny drobnocząsteczkowej w połączeniu z ASA może zmniejszyć ryzyko preeklampsji o 40-70%; 
• suplementacja witaminą D i wapniem – witamina D, przyjmowana od 1. trymestru, może zmniejszyć ryzyko preeklampsji o 40-60%. Podobnie wygląda to w przypadku suplementacji wapnia, na poziomie 1-2 g dziennie; 
• styl życia – bardzo ważna jest tu umiarkowana aktywność fizyczna, stosowanie diety bogatej w warzywa, owoce i nabiał, a także regularna kontrola masy ciała.

Powikłania preeklampsji – konsekwencje dla matki i dziecka

Nieleczona lub zbyt późno zdiagnozowana preeklampsja w ciąży może prowadzić do szeregu powikłań zagrażających życiu matki i płodu.

Powikłania u matki

Szczególnie niebezpieczne dla matki są następujące sytuacje:

• rzucawka – drgawki wynikające z obrzęku mózgu mogą prowadzić do poważnych uszkodzeń. Śmiertelność w przypadku braku leczenia wynosi 1-10%;​

• zespół HELLP – zespół objawów obejmujący hemolizę, podwyższenie enzymów wątrobowych i małopłytkowość. Jest to stan wymagający natychmiastowej interwencji;​

• niewydolność narządowa – może obejmować uszkodzenie nerek (ostra niewydolność nerek), wątroby, a także rozwój obrzęku płuc, udaru mózgu lub odwarstwienia łożyska;​

• konsekwencje długoterminowe – kobiety, które przeszły preeklampsję, są bardziej narażone na przewlekłe nadciśnienie oraz zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. 

Powikłania u płodu

Preeklampsja w ciąży stanowi również duże zagrożenie dla zdrowia płodu, prowadząc do szeregu powikłań, takich jak:

• niedotlenienie i zahamowanie wzrostu – z powodu ograniczonego przepływu krwi przez łożysko; 
• przedwczesny poród – preeklampsja to główna przyczyna okołoporodowej śmiertelności noworodków, wynikająca z pogarszającego się stanu zdrowia matki i płodu;​ 
• śmierć okołoporodowa – w przypadku ciężkiej preeklampsji ryzyko śmierci płodu wynosi 5-10%; 
• konsekwencje długoterminowe – dzieci urodzone w wyniku ciężkiej preeklampsji mają zwiększone ryzyko rozwoju problemów zdrowotnych w późniejszym życiu, takich jak autyzm, ADHD, a także nadciśnienie w wieku dorosłym.

W Gyncentrum staramy się zapewnić kompleksową opiekę wszystkim przyszłym mamom, wykorzystując w tym celu najdokładniejszy model prognozowania wystąpienia stanu przedrzucawkowego, opracowany przez Fetal Medicine Foundation. Badanie przeprowadzają doświadczeni lekarze, którzy posiadają certyfikat kompetencji FMF, gwarantujący najwyższy poziom wiedzy i umiejętności w zakresie diagnostyki i monitorowania stanu przedrzucawkowego. Dzięki temu możemy skutecznie identyfikować kobiety zagrożone tym stanem i zapewnić im odpowiednią opiekę na każdym etapie ciąży.

Bibliografia:

1. Cipolla M., Kraig R., Seizures in Women with Preeclampsia: Mechanisms and Management, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3119563/, [dostęp online: 30.12.2025].
2. Giourga C., Papadopoulou S., Voulgaridou G., Karastogiannidou C., Giaginis C., Pritsa A., Vitamin D Deficiency as a Risk Factor of Preeclampsia during Pregnancy, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10660864/, [dostęp online: 30.12.2025].
3. Harmon Q., Huang L., Umbach D., Klungsoyr K., Engel S., Magnus P., Skjaerven R., Zhang J., Wilcox A., Risk of Fetal Death With Preeclampsia, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4347876/, [dostęp online: 30.12.2025].
4. Jurewicz E., Filipek A., Preeklampsja – choroba kobiet w ciąży, Postępy Biochemii, Tom 64 Nr 4 (2018).
5. Kai-Jung Chang, Seow K., Chen K., Preeclampsia: Recent Advances in Predicting, Preventing, and Managing the Maternal and Fetal Life-Threatening Condition, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9962022/, [dostęp online: 30.12.2025].
6. Riyazi N., Leeda M., Vries J., Huijgens P., Geijn H., Dekker G., Low-molecular-weight heparin combined with aspirin in pregnant women with thrombophilia and a history of preeclampsia or fetal growth restriction: a preliminary study, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9758259/, [dostęp online: 30.12.2025].
7. The International Federation of Gynecology and Obstetrics (FIGO) Initiative on Pre‐eclampsia: A Pragmatic Guide for First‐Trimester Screening and Prevention, International Journal of Gynecology & Obstetrics: Volume 145, Issue S1.
8. The Fetal Medicine Foundation, Stratification of pregnancy management, https://courses.fetalmedicine.com/fmf/show/865, [dostęp online: 30.12.2025].
9. The Fetal Medicine Foundation, Assessment of risk for preeclampsia (PE), https://fetalmedicine.org/research/assess/preeclampsia/background, [dostęp online: 30.12.2025].